Napoleon Bonaparte, znany jest przede wszystkim ze swojej wielkiej kampanii, która zakończyła się porażką. Do tej pory podawano szereg przyczyn, dlaczego jego żołnierze umierali masowo poza polem bitwy. Okazuje się, że część z nich może być nieprawdziwa.
Pomimo upływu setek lat, wiele zdarzeń historycznych nadal podlega debacie. Część ze względu na ich gigantyczne znaczenie, a część rozmów powraca, gdy pojawiają się nowe dane. Tak też jest w przypadku Napoleona Bonaparte, francuskiego cesarza, który poprowadził swoje wojska na wschód w 1812 roku, co nadal stanowi przedmiot analiz historyków.
Powodów, przez które przedsięwzięcie Francuzów okazało się być porażką jest dużo, choć w powszechnie wymienia się głód, surową zimę, do której nie byli przystosowani oraz epidemię tyfusu. Okazuje się, że te stwierdzenia są tylko częściowo prawdziwe, a najnowsze badania naukowców z Instytutu Pasteura w Paryżu, opublikowane w prestiżowym czasopiśmie Current Biology, podważają ten utrwalony pogląd. Dzięki analizie starożytnego DNA z zębów poległych żołnierzy badacze doszli do zaskakujących wniosków. Prawdopodobnie to nie tyfus stał za porażką wojsk Napoleona.
Jednak nie tyfus pokonał armię Napoleona
Zespół kierowany przez Nicolása Rascovana, specjalistę w dziedzinie paleogenomiki mikrobiologicznej, wykorzystał najnowsze techniki sekwencjonowania DNA, aby ponownie przebadać szczątki żołnierzy z masowego grobu w Wilnie, odkrytego na trasie odwrotu Napoleona z Rosji. Próbki pochodziły z zębów 13 wojskowych, którzy – jak wynika z kronik – prawdopodobnie zmarli w wyniku chorób zakaźnych podczas dramatycznego marszu zimą 1812 roku.
W przeciwieństwie do wcześniejszych badań, które opierały się na metodzie PCR, nowa analiza pozwoliła uchwycić znacznie bardziej zdegradowane fragmenty DNA. Dzięki temu możliwe było zidentyfikowanie bakterii Salmonella enterica, szczepu Paratyphi C. Jest ona odpowiedzialna za gorączkę jelitową, znaną dzisiaj pod nazwą paratyfus. Co więcej, znaleziono również ślady Borrelia recurrentis, czyli gorączki nawrotowej. Istotne jest również to, że naleziono żadnych śladów Rickettsia prowazekii, czyli bakterii powodującej tyfus, który przez ponad dwa stulecia uznawano za główną przyczynę epidemii wśród wojsk Napoleona.
Paratyfus zamiast tyfusa
Wyniki badań zmieniają dotychczasowe rozumienie jednej z największych katastrof wojskowych w historii. Paratyfus to choroba przenoszona przez skażoną żywność lub wodę. Objawia się wysoką gorączką, osłabieniem, bólami brzucha i biegunką. Te symptomy były często opisywane przez lekarzy armii Napoleona, jednak przez powszechność tych objawów podczas wypraw zbrojnych, nigdy nie przypisywano ich tej konkretnej chorobie.
Wyniki badań zdają się znajdywać potwierdzenie w dziennikach medycznych. J.R.L. de Kirckhoff, jeden z medyków podczas kampanii Napoleona wspominał, że żołnierze masowo cierpieli na biegunkę i wymioty po spożyciu kwaszonych buraków, które stanowiły część ich diety podczas odwrotu. Jak zauważają współcześni badacze, taki opis doskonale pasuje do zakażenia paratyfusem, wywoływanego przez bakterie obecne w skażonej wodzie i pożywieniu.
Z kolei gorączka nawrotowa, również wykryta w próbkach DNA, mogła znacznie osłabiać już i tak wyczerpanych, głodujących żołnierzy. Choć sama choroba rzadko bywa śmiertelna, w połączeniu z wychłodzeniem i brakiem pożywienia stawała się często wyrokiem.
Klęska wyprawy rosyjskiej Napoleona była punktem zwrotnym w jego karierze. Z pół miliona żołnierzy, którzy przekroczyli Niemen latem 1812 roku, do Francji wróciło zaledwie kilkadziesiąt tysięcy. Choć rosyjska armia odegrała istotną rolę w wyniszczeniu przeciwnika, większość ofiar pochłonęły choroby i ekstremalne warunki zimowe.
Choć badanie objęło jedynie 13 osób, wyniki rzucają nowe światło na mechanizmy epidemii w czasach, gdy medycyna dopiero raczkowała. Autorzy pracy podkreślają, że ich celem nie było jednoznaczne wskazanie jednej choroby jako winowajcy, lecz zrozumienie, jakie infekcje mogły współwystępować i wzajemnie potęgować swoje skutki.
Grafika: Michel Signoli / https://dx.doi.org/10.1016/j.cub.2025.09.047
